نقدی بر کتاب «جامعه‌شناسی تشیع: کتاب‌شناسیِ انتقادی»

منتشر شده در ماهنامه کتاب ماه علوم اجتماعی (پاییز و زمستان ۱۳۹۶)

 

نقد و بررسی کتاب

 جامعه‌شناسی تشیع: کتاب‌شناسی انتقادی

دکتر محسن صبوریان[1]

دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی از دانشگاه تهران

 

شریعتی، سارا و دیگران. (۱۳۹۶)، جامعه‌شناسی تشیع: کتاب‌شناسی انتقادی، تهران، نگاه معاصر، ۵۸۰۰۰ تومان، ۶۵۰ ص

شابک: 4ـ55ـ7763ـ964ـ978

 

چکیده

نگارش کتاب‌شناسی، سنتی دیرپا در تمدن اسلامی است که پیشینة آن به «فهارس» بازمی‌گردد. هرچند فهرست‌نویسانی مانند ابن‌ندیم در سدة چهارم توانستند یک فهرست عمومی از کتاب‌ها در همة حوزه‌های روز علم عرضه کنند، امروزه چنین امری نه مطلوب است نه ممکن. آن‌چه امروز تحت عنوان کتاب‌شناسی می‌شناسیم، فهرست کتاب‌ها در حوزه‌های خاصی از دانش است که محدود و معطوف به یک موضوع یا حوزة علم، زبانی خاص، و یا یک شخصیت علمی است. جامعه‌شناسی تشیع حوزه‌ای نسبتاً جدید در جامعه‌شناسی دین است. هرچند نخستین تلاش‌های نظری پیرامون آن ‌را می‌توان به انتشارات دهة ۴۰ و ۵۰ متفکرانی نظیر شریعتی و مطهری برگرداند، اما تاجایی که اطلاع داریم، تدوین آن به‌عنوان یک درس مستقل در آکادمی ایران هنوز هم محقق نشده‌است. ازاین‌نظر انتشار نخستین کتاب‌شناسی انتقادی حوزة جامعه‌شناسی تشیع، شایستة تقدیر است. در متن حاضر پس از معرفی کتاب، به نقد آن از دو منظر صوری و محتوایی پرداخته‌ایم.

کلیدواژه: جامعه‌شناسی تشیع، جامعه‌شناسی دین، کتاب‌شناسی، سارا شریعتی، نقد کتاب.

معرفی کتاب

«کتاب‌شناسی حاضر، نخستین برونداد حدود چهار سال فعالیت جمعی گروه مطالعاتی جامعه‌شناسی تشیع است؛ گروه مطالعاتی‌ای که فعالیت خود را از اردیبهشت سال ۱۳۹۰ با سرپرستی دکتر سارا شریعتی و عضویت گروهی از دانشجویانش در دانشگاه تهران آغاز کرد.» (ص ۳۷). این توضیحی است که مهدی سلیمانیه و کمال رضوی، دو تن از نویسندگان کتاب، در یادداشتی تحت عنوان «چگونه کتاب‌شناسی انتقادی جامعه‌شناسی تشیع متولد شد؟» پیرامون این کتاب بیان کرده‌اند. این کتاب نخستین محصول جمعی گروه مطالعاتی جامعه‌شناسی تشیع است؛ با این حال برخی اعضای این گروه، پیش‌تر رسالة خود را توسط همین ناشر منتشر کرده‌اند. مواجهه با علوم اجتماعی در متن سنت‌های شیعی (آرمان ذاکری، ۱۳۹۳) و طلبه زیستن (مهدی سلیمانیه، ۱۳۹۳) دو کتابی است که محصول رسالة کارشناسی ارشد نویسندگان آن در دانشکدة علوم اجتماعی دانشگاه تهران به‌راهنمایی سارا شریعتی است. کتاب سومی هم در موضوع پایگاه اجتماعی مراجع تقلید می‌بایست پیش‌تر از کمال رضوی منتشر می‌شد که ظاهراً گرفتار ممیزی شده‌است.

همچون دو کتاب دیگر چاپ‌شده از اعضای این گروه، این کتاب هم با مقدمه‌ای از سارا شریعتی آغاز می‌شود: «مشارکتی در مطالعات اجتماعی و جامعه‌شناختی تشیع». شریعتی بحث خود را با مروری بر دیدگاه‌ها و رویکردهای متعارف مطالعات دین آغاز می‌کند: ۱. رویکرد الهیاتی، ۲. رویکرد فلسفی و ۳. رویکردی علمی. جامعه‌شناسی دین که مبتنی بر مشاهده و مفاهمه است، در بستر رویکرد اخیر شکل گرفته‌است (ص ۱۶). در ادامه نویسنده بر اهمیت‌یافتن مجدد دین، از نیمة دوم قرن بیستم میلادی تا زمان

 حاضر سخن گفته‌است. در توضیح اهمیت جامعه‌شناسی تشیع توضیح داده‌است که این مذهب در ایران پس از انقلاب دیگر نه‌فقط در جایگاه دین رسمی، که به‌شکل هدایت‌کننده، سیاست‌گذار و مداخله‌کننده عمل می‌کند؛ لذا به‌سختی می‌توان آن ‌را از امر اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یا حقوقی تفکیک کرد (ص ۲۶). به‌بیان دیگر دین «دیگر مقوله‌ای صرفاً دینی نیست، بلکه به یک مسئلة اجتماعی بدل شده‌است.» (ص ۲۷).

این کتاب «یک کتاب‌شناسی تا حد امکان جامع از تحقیقات جامعه‌شناختی تشیع در ایران» است (ص ۲۸). نویسندة مقدمه تأکید کرده‌است که این کتاب‌شناسی یک کتاب‌شناسی انتقادی است که پس از تحلیل هر اثر، داوری اثر نیز موردنظر قرار گرفته‌است (ص ۲۹). بازة تاریخی کتاب‌های ارزیابی‌شده، ۱۳۲۲ تا ۱۳۹۱ است. بدین‌سان اولین کتاب، شیعه‌گری کسروی (۱۳۲۲) است[2] و آخرین کتاب‌‌های نقدشده هم در ۱۳۹۱ منتشر شده‌اند. کتاب‌های نقدشده در ۱+۸ حوزه یا پرونده قرار گرفته‌اند که بنا به سرشت بین‌حوزه‌ای برخی از آن کتاب‌ها، مبنای تبویب آن‌ها، گرایش کلی آن کتاب بوده‌است. پروندة آغازین کتاب، «امامت و عدالت»، به‌بیان نویسندگان، یک «فراحوزه» تلقی شده‌است و برخلاف هشت حوزة دیگر در کنار آن ش